کارگروه حشره شناسی

لانههای موریانه با اشکال و اندازههای متنوع وابسته به سن تپهها و گونههایی که آنها را میسازند، دیده میشوند. چهار نوع عمده لانه در سراسر جهان دیده میشود. درختی، زیرزمینی، تپه و لانههای یک قطعهای. لانههای درختی اغلب از گسترش لانههای زیرزمینی بوجود میآیند و از طریق دالانهای حفاظتی به یک انشعاب یا شاخهای از یک درخت زنده مرتبط میشوند. موریانهها هیچگاه بدون پوشش محافظ در معرض هوا سرگردان نیستند، زیرا دالان هایی از جنس کارتن میسازند. کارتن از خاک و مواد دفعی که بوسیله بزاق به هم چسبیده شده اند، تشکیل شده است. این ترکیب وقتی خشک میشود بسیار مقاوم شده و دالانهای حفاظتی بینقصی را بوجود میآورد، گاهی اوقات تمام سطح یک درخت را میپوشاند. این دالانهای حفاظتی برای برقراری ارتباط بین لانههای زیرزمینی و لانههای درختی و هم‎چنین ایجاد پوشش غیر قابل نفوذ برای فراهم کردن یک راهرو تاریک و مرطوب استفاده میشوند.

موریانهها برخلاف مگسهای خانگی، هیچ بالشتک چسبندهای در پاهایشان ندارند، بنابراین آنها نمیتوانند از شیشه پنجره بالا بروند و برای راه رفتن روی سطوح صاف با مشکل مواجه میشوند. برای مقابله با این مشکل، هر چیزی را با مدفوعشان میپوشانند، به این ترتیب یک سطح ناصاف برای آسان شدن راه رفتن بوجود میآید.

لانههای زیرزمینی، در جاهایی‎که سطح رطوبت در تمام طول سال پایین میباشد، رایج هستند، زیرا ساختار لانههای زیرزمینی تبخیر و خشک شدن را به حداقل میرساند. در رابطه با موریانههای زیرزمینی، شبکه عظیمی از تونلها و گالریهای زیرزمینی تا صدها فوت گسترش مییابند، چندین جریب زمین را پوشش میدهند تا به منابع غذایی دست یابند . یک سلول سلطنتی (سلول ملکه) همیشه در مرکز کلنی به طرف قاعده کلنی، جایی‎که مولدها رطوبت را نگه میدارند و به خوبی تغذیه میشوند، وجود دارد. وقتی اندازه یک کلنی برای ملکه خیلی بزرگ شد، مولدین ثانویه ایجاد میشوند و کلنیهای اقماری در همان نزدیکی بوجود میآیند تا کلنی اولیه را تکمیل کنند.

اگرچه لانههای زیرزمینی کم و بیش از شکارگرهای بزرگ محافظت میشوند، اما حیواناتی که تونل میزنند، نماتدهای گوشتخوار و هر چیزی که میتواند از زیرزمین به لانه وارد شود، لانههای زیرزمینی را تهدید میکند. برای حفاظت از لانه زیرزمینی از چنین حملاتی، در اثر میلیونها سال تکامل سیستم دفاعی، یک مهندسی طبیعی حیرتآور بوجود آمده است.

با استفاده از یک ترکیبی از خاک، رس، ماسه، مواد دفعی و بزاق، کلنی یک پوشش ضخیم، مانند صخره سخت و غیر قابل نفوذ به آب را در اطراف لانه میسازد. این سد غیر قابل نفوذ به عنوان یک وسیله محیط زیست خود را پایدار میکند و هم‎چنین از ساکنان آن حفاظت به عمل میآورد .استحکام نفوذ‎ناپذیری به آب هم‎چنین مانع از دست دادن آب شده و انتشار عطر ملکه را کاهش می‎دهد. عطر متصاعد شده از ملکه در فضای کوچک لانه بهطور افزایشی محصور میشود و در نتیجه تأثیر آن افزایش مییابد. در هر صورت، به علت غیر قابل نفوذ به هوا بودن ساختار لانههای زیرزمینی، یک شرایط نامطلوبی توسعه مییابد. بالا رفتن سطح دیاکسیدکربن برای موریانهها سمیت دارد و چند گاز دیگر نیز تولید میشوند که باید از لانه به خارج رانده شوند. برای پاک‎سازی این مانع، یک فرآیند خلاقانهی دیگری در داخل لانه اتفاق میافتد. به جای تهویه لانه با هوای گرم و خشک هوای بیرون لانه که باعث از دست دادن آب کلنی میشود، یک سیستم تهویه با هوای سرد و مرطوب تحتانی وجود دارد. از طریق تغییر فشار هوا و اطاقکهای ویژه هوا، لانه به طور کامل تهویه میشود و خطر از دست دادن آب به طور کامل حذف میگردد.

تپههای موریانه (که معمولاً به عنوان hill شناخته می‎شوند) شاید جذابترین نشانه حضور موریانهها باشد. تعداد زیادی از گونهها تپه میسازند، که البته به دلایل متفاوت این کار انجام میشود. انسانها هزاران سال تپه‎های موریانه را در نظر گرفتهاند و تلاش میکردند تا بدانند حشراتی این قدر کوچک، کور و بی‎مغز چگونه توانایی ساخت و ساز فوق‎العاده و ابتکاری این‎چنینی را دارند. از لحاظ شکل و اندازه انواع متفاوت تپه میتواند از هر چیزی که توسط موریانه‎ها پیدا و دفع شود، ساخته شود. تپهها روی سطح زمین هستند و وابسته به نوع گونهها، میتوانند به منظورهای مختلف مورد استفاده قرار گیرند که عبارتند از: اتاق، انبار، وسیله کنترل درجه حرارت، محل استقرار اضطراری، پناهگاه از سرازیر شدن سیل، وسیلهای برای  تهویه یا بعنوان یک لانه کامل برای خودشان.

مانند هر ساختاری در زیست شناسی، شکل به وظیفه بر میگردد. یک تپه با انتهای گرد شدهی مقاوم، چنان‎که در بسیاری از مناطق گرمسیری مشاهده میشود، وظیفه دارد که آب را در طی بارندگیهای سنگین از تپه دور کند. یک تپه بلند و کشیده، شبیه آنهایی که در مناطق گرم و معتدل دیده می‎شوند، درجه حرارت را در طول روز تنظیم میکنند. موریانهها در مناطق مختلف بطریقی تکامل پیدا نمودهاند که تپهها را بر اساس شرایط محیطی منطقه شامل: تغییرات درجه حرارت روزانه و فصلی، نزولات جوی، شدت روشنایی و... میسازند. تپههای مغناطیسی در ابتدا گیج کننده بودند، آنها به شکل یک گوه باریکند و جهت آنها همیشه شمالی- جنوبی است. در طی یک پدیده خاص تکاملی، گونههایی که تپههای مغناطیسی میسازند در موقعیت خودشان و وابسته به زمین و خورشید جمع میشوند. تپهها همیشه جهتشان به طرف مغناطیس قطب شمال زمین قرار دارد، در حالی‎که مغناطیس هیچ تأثیری روی آنها ندارد. دلیل قرار گرفتن آن‎ها در یک جهت شمالی- جنوبی به تغییرات روزانه درجه حرارت، که با محیط زیست منطقه مرتبط است، وابسته میباشد. روزها میتوانند بسیار داغ شوند، در حالی‎که شبها میتوانند بسیار سرد باشند. چگونه تپهها این تغییرات شدید درجه حرارت را تعدیل میکنند و در یک دمای نسبتاً ثابت پایدار باقی میمانند؟ این جهت یابی تپههاست که به آنها اجازه میدهد تا از انرژی نور خورشید بهره ببرند. هنگامیکه خورشید در صبح طلوع میکند، قسمت شرقی تپه حرارت را جذب میکند تا از سرمای شب به حالت عادی برگردد. در وسط روز فقط قسمت برآمدهی وسط تپه در معرض اشعه خورشید است، بنابراین مانع زیاد گرم شدن تپه در وسط روز میشود. در طی غروب خورشید، قسمت غربی گرم می شود تا با سرمای شب که به زودی میآید مقابله نماید.

آخرین نوع لانهها، لانه‎های یک قطعه‎ای میباشند که واقعاً جذابند. کلنی‎هایی از این نوع به‎طور کامل در داخل یک قطعه چوب مرده محدود می‎شوند و قادرند سال‎ها بدون به‎دست آوردن منظم آب باقی بمانند. مطالعه محیط داخل این کلنیها به دلیل محیط زیست بسته آنها، سخت است. متوجه شدهاند که کلنی یک اطاقک توخالی بوجود میآورد و آن را از داخل بوسیله گل مسدود میکند تا یک حفره ضد آب را ایجاد نماید که رطوبت را داخل خود نگه میدارد. این شکل از زندگی در دورههایی که آب و هوا بی‎نهایت خشک میباشد، بسیار سودمند است. به‎علاوه این نوع از زندگی نقش عمدهای در پراکنش گونههای موریانه از طریق الوارهای چوبی که در اقیانوسها و رودخانهها جابه‎جا میشوند، دارند.

گردآورنده: مریم سادات ابطحی

منبع:  /http://www.mirasyazd.com